GRZYWNO ~ osiedle biedoty we Włocławku, które istniało najprawdopodobniej od 1924 roku do grudnia 1939 roku. Było usytuowane nad jeziorem Grzywno, stąd jego nazwa. Powstało w wyniku złej kondycji gospodarczej miasta, czego efektami było bezrobocie i kryzys mieszkaniowy, pociągające za sobą ogólne zubożenie społeczeństwa i wzrost zjawiska bezdomności. Do 1927 roku rozwijało się za zgodą i pod kierunkiem władz miasta, które zainteresowanym, głównie biedocie i bezdomnym, przydzielały działki. Tam mieszkańcy mogli budować domki ze zdobytych we własnym zakresie materiałów.

Po 1927 roku rozwój przedmieścia odbywał się w sposób nielegalny, gdyż władze przestały wydawać zgodę na zajmowanie działek, nie oferując w zamian innych form osiedlenia bądź zakwaterowania najbiedniejszych. W efekcie zaczęło powstawać osiedle zabudowane chaotycznie i bezplanowo, głównie małymi, brzydkimi i prymitywnymi budynkami wznoszonymi ze wszystkich dostępnych materiałów. Z czasem zarząd miasta postawił na Grzywnie 3 baraki. W 1939 roku mogło tam istnieć maksymalnie 600 domków, w których mogło mieszkać około 4000 osób. W znacznej części byli to bezrobotni pozostający bez stałych dochodów. W opisanej sytuacji często schodzili na drogę przestępczą. Ta, w powiązaniu ze specyficznym „półświatkiem” rozwijającym się w warunkach Grzywna, wpływała na złą sławę osiedla. W grudniu 1939 roku przedmieście zostało zniszczone przez Niemców. Dostępne źródła pozwalają stwierdzić, że okupanci zamordowali z pewnością kilkudziesięciu mieszkańców Grzywna, zaś większość wywieźli do Generalnej Guberni na przymusowe roboty. Dokładnej liczby ofiar pacyfikacji nie zna nikt.

Zniszczenie osiedla przez Niemców poniekąd utrwaliło jego złą sławę. Z czasem Grzywno stało się wspomnieniem wstydliwym i niechcianym, a przez kolejne lata zaczęło popadać w zapomnienie. Coraz mniej osób pamięta przedwojenne lata, zaś obecnie dostępne opracowania dotykają tematu historii przedmieścia w sposób ogólnikowy. Dlatego też celem niniejszej strony internetowej jest dokładniejsze przedstawienie dziejów osiedla.

Ustalenia zaprezentowane w niniejszej stronie internetowej są efektem badań autora prowadzonych od 2004 roku. Informacje o dziejach Grzywna odnalazł on:

- w archiwach, przede wszystkim w Archiwum Państwowym w Toruniu Oddział we Włocławku, Archiwum Państwowym w Bydgoszczy, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Delegatura w Bydgoszczy;

- w prasie codziennej z okresu międzywojennego 1918-1939 i od 1945 roku do współczesności (główne tytuły: „ABC dla Włocławka i Kujaw”, „Express Kujawski”, „Wiadomości z Włocławka i Okolicy” „Słowo Kujawskie”, po 1945 roku – „Gazeta Pomorska” ewentualnie „Kujawska”);

- w Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku;

- w rozmowach ze świadkami, którzy w latach 2006 i 2015 pamiętali jeszcze Grzywno i jego okolice;

- w artykułach w czasopismach naukowych (np. „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”) i publicystycznych (np. „Życie Włocławka”, „Kujawy”);

- w książkach o Włocławku, o całości dziejów miasta i wybranych, szczegółowych wątkach;

- jako punkt wyjścia do porównań z innymi miejscami w Polsce - w pracach socjologicznych i pamiętnikach bezrobotnych, chłopów, emigrantów, robotników, lekarzy, które ukazywały się do 1939 roku i po 1945 roku.

Dostępny materiał jest trudny do analizy. Przede wszystkim jest niekompletny. Dokumentacja archiwalna organów samorządu Włocławka milczy o wydarzeniach na Grzywnie sprzed 1926 roku, a potem urywa się na 1935 roku. Nie wiadomo co się stało z aktami z lat wcześniejszych i późniejszych. Może komuś zależało na ich zniszczeniu, przykładowo Niemcom? Z treści dokumentów wynika ponadto refleksja, że przedwojennym urzędnikom nie zależało zbytnio na rejestrowaniu dziejów biedoty. W efekcie informacje o Grzywnie są rozsiane w licznych dokumentach, artykułach i książkach. Zazwyczaj mają charakter małych wzmianek. Często sugerują pytania, nie dają gotowych odpowiedzi. Wszystko to utrudnia opracowanie kompletnego i spójnego obrazu dziejów przedmieścia.

O Grzywnie powstało kilkanaście poważniejszych artykułów prasowych. Wyrywkowe i fragmentaryczne informacje są ponadto rozsiane w dziesiątkach, jeśli nie setkach innych opracowań. Problemem pozostają nieścisłe, nieraz wręcz fałszywe informacje zawarte w dostępnych opracowaniach. Kilka artykułów zasługuje jednak na polecenie, gdyż są to dosyć ciekawe i sumienne, choć zazwyczaj skromne objętościowo opracowania przybliżające losy Grzywna. Spośród nich warto wymienić:

- Badtke Marek, Grzywno - na marginesie życia, „Gazeta Pomorska” z 4 lutego 1979 roku;
- Krysiak Jerzy, Zetrzeć z mapy, „Kujawy”, nr 48 z listopada-grudnia 1989 roku;
- Sławiński Tadeusz, Unicestwienie Grzywna, „Włocławski Tydzień”, nr 35 z 1990 roku;
- Stanowski Stanisław, Zapomniana dzielnica, „Życie Włocławka”, nr 6 z października 2001 roku;
- Turczynowicz Adrian, Dramat Grzywna, „Życie Włocławka”, nr 50 z grudnia 1969 roku.

Dokładniejszym i większym opracowaniem jest artykuł autora niniejszej strony internetowej:

- Linowski Łukasz, Dzieje włocławskiego przedmieścia Grzywno, „Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego”, tom XIX, pod red. Z. Biegańskiego i Z. Karpusa, Bydgoszcz 2006.